Fagen siyasar Najeriya ya sake shiga wani yanayi na rudani bayan babbar kotun tarayya ta yanke hukunci ta hannun Mai Shari’a Peter Lifu, inda ta soke shugabancin jam’iyyar African Democratic Congress (ADC) karkashin jagorancin Sanata David Mark, tare da rushe takarar Atiku Abubakar a zaben shugaban kasa na 2027.
Ga muhimman abubuwa 10 da ya kamata ku sani game da hukuncin, abubuwan da suka kai ga shari’ar da kuma rikicin siyasar da ke tattare da ita.
1. Muhimmin hukuncin kotu da wadanda abin ya shafa
Hukuncin Mai Shari’a Peter Lifu ya soke shugabancin kwamitin gudanarwa na kasa (NWC) na jam’iyyar ADC karkashin jagorancin Sanata David Mark.
Baya ga tsige shugabancin jam’iyyar, kotun ta kuma soke zaben fidda gwani da aka gudanar a lokacin mulkinsu. Hakan ya rushe takarar Atiku Abubakar ta shugaban kasa a zaben 2027, tare da soke takarar sauran wadanda jam’iyyar ta tsayar a mukamai daban-daban.
2. Rikicin shugabancin shiyyar Arewa maso Gabas ne ya haddasa shari’ar
Yunkurin kalubalantar shugabancin ADC karkashin David Mark ya samo asali ne daga karar da aka shigar mai lamba FHC/ABJ/CS/1819/2025, wadda Nafiu Bala Gombe, tsohon mataimakin shugaban jam’iyyar na kasa mai kula da shiyyar Arewa maso Gabas, ya shigar.
Gombe ya kalubalanci sahihancin tsarin mika ragamar shugabancin jam’iyyar ga sabon shugabancin bayan murabus din tsohon shugaban jam’iyyar na kasa, Cif Ralph Nwosu.
3. Kwace jam’iyyar cikin gaggawa da bangaren Atiku ya yi
Rikicin ya samo asali ne bayan wani gagarumin sauyin sheka a siyasa, wanda ya kai ga kwararowar magoya bayan Atiku zuwa jam’iyyar ADC.
Masu sukar matakin da wasu jiga-jigan jam’iyyar da suka nuna rashin amincewa da shi sun bayyana wannan shigowa a matsayin kwace jam’iyyar cikin gaggawa ba tare da bin ka’ida ba.
Sun yi zargin cewa manyan ƴan siyasa sun kwace tsarin tafiyar da jam’iyyar cikin dare daya, suka yi watsi da hanyoyin da kundin tsarin mulkin jam’iyyar ya tanada, tare da mayar da wadanda suka assasa jam’iyyar saniyar ware, duk da irin gudunmawar da suka bayar wajen gina ta tsawon shekaru.
4. Mummunar rikicin neman iko da shugabancin jam’iyyar
Kwace ragamar jam’iyyar ya haifar da mummunan rikicin cikin gida kan wanda ya kamata ya jagoranci ADC da kuma yadda za a tafiyar da harkokinta.
Wasu bangarori da suka nuna rashin amincewa da sauyin shugabancin, ciki har da Nafiu Bala Gombe, sun yi zargin cewa nada Sanata David Mark, Ogbeni Rauf Aregbesola a matsayin sakataren jam’iyyar na kasa da sauran mambobin kwamitin rikon kwarya ya saba wa kundin tsarin mulkin jam’iyyar da tanade-tanaden dokar zabe.
Rikicin cikin gida ya rikide zuwa kazamin fada tsakanin bangarori kan wanda ke da halastaccen ikon tafiyar da jam’iyyar.
5. Kai rikicin karar kutse zuwa Kotun Koli
Yayin da rikicin neman ikon tafiyar da jam’iyyar ke kara tsananta, bangarorin da ke takaddama sun garzaya kotu, lamarin da ya haifar da jerin umarnin wucin gadi, umarnin hana aiwatarwa da daukaka kara.
Takaddamar ta rika hawa matakai daban-daban na kotuna cikin gaggawa, har ta kai gaban Kotun Koli, inda bangarorin suka nemi samun halaccin iko na wucin gadi ko kuma hana abokan hamayyarsu gudanar da harkokin jam’iyyar.
6. Umarnin mayar da shari’ar kotun farko
A wani mataki na shari’ar da ta dauki lokaci ana yi, kotunan daukaka kara sun yi nazari kan matakan shari’ar tare da bayar da umarnin mayar da bangarorin zuwa kotun da ta fara sauraron karar.
Maimakon yanke hukunci kan muhimman batutuwan shari’ar kai tsaye a matakin daukaka kara, manyan kotunan sun mayar da karar zuwa babbar kotun tarayya domin sauraro da yanke hukunci kan ainihin korafe-korafen da suka shafi hakkin shugabanci da bin ka’idojin jam’iyyar.
7. Hukuncin da aka yanke jiya da gano saba wa doka
Bayan bin matakan shari’ar, Mai Shari’a Lifu ya saurari ainihin karar tare da yanke hukunci a kan wanda ya shigar da ita.
Kotun ta bayyana cewa kafa kwamitin gudanarwa na kasa karkashin jagorancin David Mark ya saba wa kundin tsarin mulkin ADC da dokar zabe.
Saboda haka, dukkan matakai, taruka da zabukan fidda gwani da aka gudanar karkashin wannan shugabanci ba su da ingancin doka, don haka kotun ta soke su.
8. Martanin kakkausar suka daga Atiku da ADC
Bayan fitowar hukuncin, Atiku Abubakar, ta hannun tawagar yakin neman zabensa, ya yi Allah-wadai da hukuncin, inda ya bayyana shi a matsayin matakin da jam’iyyar APC mai mulki ta dauka cikin fargaba domin raunana ‘yan adawa.
Haka kuma, ADC ta yi watsi da hukuncin, tana mai cewa ba shi da hujjar doka kuma wani shiri ne na kai hari kan dimokuradiyyar jam’iyyu da dama a Najeriya.
Sai dai dan siyasar da rikicin ya shafa bai yi magana kan rawar da shi da abokan tafiyarsa suka taka wajen haddasa rikicin ba, wanda ake zargin ya saba wa tsarin dimokuradiyyar cikin gida ta jam’iyyar.
9. Murna daga bangaren da ke hamayya da su
A daya bangaren kuma, bangaren da ke goyon bayan Nafiu Bala Gombe ya yi maraba da hukuncin Mai Shari’a Lifu, yana mai bayyana shi a matsayin nasarar tabbatar da bin doka da oda.
Masu goyon bayan wannan matsaya sun ce jam’iyyun siyasa ba su da hurumin yin biris da kundin tsarin mulkinsu, kuma wajibi ne a samar da shugabanci ta hanyar gaskiya, adalci da bin ka’ida, ba ta hanyar dora shugabanni ba tare da bin doka ba.
10. Mataki na gaba: Daukaka kara zuwa Kotun Daukaka Kara
Dambarwar shari’ar bai kare ba. Wakilan ADC da bangarorin da hukuncin ya shafa sun bayyana aniyarsu ta kalubalantar hukuncin na jiya a Kotun Daukaka Kara.
Yayin da babban zaben 2027 ke kara karatowa, halaccin shugabancin jam’iyyar da takararta ta shugaban kasa na cikin wani mawuyacin hali, wanda ke nuna cewa za a sake samun wani babban saɓanin shari’a.
A karshe, bangaren Atiku ne ya taka muhimmiyar rawa wajen jefa ADC cikin halin da take ciki a yanzu. Ta hanyar yin biris da dimokuradiyyar cikin gida ta jam’iyyar da kuma kwace tsarin shugabancinta ba tare da bin ka’ida ba, sun assasa rikicin da ya haifar da rarrabuwar kai da matsalolin shari’a.
Yin watsi da tsarin da doka ta tanada da kuma mayar da wadanda suka assasa jam’iyyar saniyar ware ya taimaka wajen jefa ta cikin wannan hali. Saboda haka, ba su da wanda za su dora wa alhakin halin da jam’iyyar ke ciki yanzu illa kansu.
Tarihin shari’ar
Nafiu Bala Gombe ya shigar da bukatar sauraron kara ba tare da sanar da sauran bangarorin ba (ex parte application), tare da shigar da kara a babbar kotun tarayya a ranar 2 ga Satumba, 2025, inda ya kalubalanci halaccin shugabancin jam’iyyar karkashin bangaren David Mark.
A karshen shekarar 2025 zuwa farkon shekarar 2026, shari’ar ta samu tsaiko na tsawon lokaci a babbar kotun tarayya karkashin Mai Shari’a Emeka Nwite. Hakan ya janyo korafe-korafe daga bangaren wanda ya shigar da karar kan jinkirin sauraron ainihin karar.
Wasu magoya bayan Nafiu Bala Gombe sun yi zargin cewa Mai Shari’a Nwite na da kusanci da Peter Obi, kuma ya jinkirta shari’ar ne domin nuna masa goyon baya. A lokacin, Mista Obi na cikin jam’iyyar ADC.
Bayan ganin cewa shari’ar ta tsaya cik a kotun farko, Nafiu Bala Gombe ya garzaya Kotun Daukaka Kara domin kalubalantar jinkirin tare da neman kotun ta sa baki kan yadda ake tafiyar da shari’ar.
Kotun ta bayar da umarnin status quo ante bellum, wato a mayar da al’amura yadda suke kafin fara rikicin, wanda ADC ta kalubalanta a Kotun Koli.
Daga nan ne shari’ar ta isa Kotun Koli, wadda daga bisani ta yi nazari kan jinkirin da aka samu da kuma takaddamar da ke tsakaninsu. Kotun Koli ta bayar da umarnin mayar da shari’ar zuwa babbar kotun tarayya, tare da umartar a gaggauta sauraron ainihin karar. Daga bisani aka sake tura karar zuwa gaban Mai Shari’a Peter Lifu.
Jadawalin yadda shari’ar Nafiu Bala Gombe da ADC da wasu ta gudana
Lambar shari’a: FCT/ABJ/CS/1819/2025
29 ga Yuli zuwa 2 ga Satumba, 2025: Asalin rikicin da fara shari’a
Shari’ar da aka shigar a ranar 2 ga Satumba, 2025, ta samo asali ne daga fitowar wasu jami’an kasa na jam’iyyar African Democratic Congress (ADC) da kuma amincewa da su a taron kwamitin zartarwa na kasa (NEC) karo na 99 na jam’iyyar, wanda aka gudanar a ranar 29 ga Yuli, 2025.
Wanda ya shigar da karar ya yi zargin cewa ba a bayar da sanarwar da doka ta tanada ba, kuma ba a gudanar da zaben dimokuradiyya ba kafin nada wadannan jami’ai.
– Wanda ya shigar da karar ya nemi kotu ta bayar da umarnin bayyana cewa shugabancin ADC da ake takaddama a kai da kuma amincewar hukumar zabe mai zaman kanta ta kasa (INEC) da shi ba su halatta ba.
– Ya bukaci kotun ta bayyana cewa INEC na da alhakin tabbatar da cewa an kafa hukumomin gudanarwar ADC bisa doka; ba ta da ikon amincewa da taron NEC karo na 99; halartar taron da hukumar ta yi, rahotonta, amincewa da jami’an NWC da ake kalubalanta da kuma tabbatar da karbar shugabanci da suka yi duk sun saba wa doka kuma ba su da inganci.
– Ya kuma bukaci kotun ta hana INEC hulda da wadannan jami’ai, sanya ido kan ayyukansu ko taimaka musu wajen gudanar da ayyukan shugabanci alhali ba a zabe su ba.
– Bugu da kari, ya nemi a soke dukkan ayyukan da jami’an da ake kalubalanta suka gudanar tun daga ranar 29 ga Yuli, 2025, da kuma rusa dukkan kudurori da shawarwarin da taron ya cimma na kafa mambobin NWC.
– Ya kuma nemi kotun ta amince da shi a matsayin kadai mamban NWC da aka zaba bisa ka’ida, wanda wa’adinsa na shekaru hudu ke nan yana nan daram, kuma yake da hakkin kula da harkokin ADC.
– Ya nemi umarnin dindindin da zai hana INEC amincewa da wadannan jami’ai, tare da hana wadanda ake kara na biyu da na uku da mutanen da suke wakilta ci gaba da bayyana kansu a matsayin jami’an ADC ko mambobin hukumomin gudanarwarta.
– Wanda ya shigar da karar ya gabatar da bukatu ga kotu ba tare da sanar da sauran bangarorin ba (ex parte), da kuma bukatu da aka sanar da su (on notice), domin neman umarnin wucin gadi da na hana aiwatar da wasu matakai yayin da ake sauraron shari’ar.
– An mika karar ga Mai Shari’a Emeka Nwite domin sauraron ta.
4 ga Satumba, 2025 zuwa 12 ga Maris, 2026: Daukaka karar umarnin wucin gadi
– A ranar 4 ga Satumba, 2025, kotun farko ta ki yanke hukunci kan bukatar umarnin wucin gadi ba tare da sanar da sauran bangarorin ba. Kotun ta bayyana cewa:
“Ina da ra’ayin cewa, kuma na tabbatar da hakan, za a fi samun adalci idan aka sanar da sauran bangarorin domin su bayyana dalilin da ya sa bai kamata a amince da bukatar ba.”
– A ranar 18 ga Satumba, 2025, wanda ake kara na biyu, duk da hukuncin da kotunan daukaka kara suka riga suka yanke a wasu shari’o’i na gargadin kauce wa daukaka karar umarnin wucin gadi da nufin kawo tsaiko ko kawo cikas ga sauraron babbar shari’a da kuma tafiyar da adalci, ya shigar da sanarwar daukaka kara domin kalubalantar wannan hukunci, wanda aka yanke domin amfaninsa.
– A ranar 27 ga Janairu, 2026, kafin a fara sauraron daukaka karar a kotun da ta fara shari’ar, wanda ya shigar da karar ya gabatar da bukatar gyara takardar fara shari’ar (originating summons), tare da neman kotu ta amince cewa an shigar da takardar da aka gyara bisa ka’ida kuma an gabatar da ita ga bangarorin da abin ya shafa.
– A ranar 6 ga Fabrairu, 2026, watanni shida bayan shigar da sanarwar daukaka kara, wanda ake kara na biyu ya mika takardun shari’ar zuwa kotun daukaka kara ne kawai saboda wanda ya shigar da karar ya gabatar da bukatar gyara takardar fara shari’ar. Hakan ya kauce wa sauraron da kuma yanke hukunci kan bukatun da ke gaban kotu, ciki har da bukatar gyara takardar, da kuma ainihin shari’ar.
– A ranar 12 ga Maris, 2026, Kotun Daukaka Kara ta yi watsi da daukaka karar mai lamba CA/ABJ/CV/145/2026.
Kotun ta kuma bayar da umarnin kariya bisa koyarwar doka ta doctrine of necessity, domin tabbatar da cewa ba a yi wa ainihin shari’ar da ke gaban kotun farko illa ba, kuma an saurare ta cikin lokaci.
Ga muhimman sassan umarnin kotun:
“Daga karshe, ya zama wajibi a bayar da umarnin kariya domin tabbatar da cewa ba a tauye batun da ake takaddama a kai wanda ke gaban kotun farko ba, domin kotuna na da ikon da kundin tsarin mulki ya ba su na tsara yadda ake gudanar da shari’a domin tabbatar da adalci…
“Saboda haka, domin kare sahihancin shari’ar da kuma hukuncin da za a yanke kan ainihin karar da ke gaban babbar kotun tarayya mai lamba FCT/ABJ/CS/1819/2025, an bayar da wadannan umarni:
– An bayar da umarnin gaggauta sauraron shari’ar mai lamba FCT/ABJ/CS/1819/2025, bisa la’akari da jadawalin zaben da wanda ake kara na hudu ya fitar.
– An umurci dukkan bangarorin da su bar al’amura yadda suke kafin fara rikicin (status quo ante bellum), tare da kaurace wa daukar duk wani mataki da zai tilasta wa kotu fuskantar wani lamari da aka riga aka kammala ko kuma ya mayar da shari’ar da ke gaban kotun farko ba ta da amfani.
– An umurci bangaren da ya shigar da karar ya karbi Naira miliyan biyu (₦2,000,000) a matsayin kudin shari’a.”
16 ga Maris zuwa 30 ga Afrilu, 2026: Daukaka kara zuwa Kotun Koli
– A ranar 16 ga Maris, 2026, wanda ake kara na biyu ya sake daukaka kara zuwa Kotun Koli, duk da cewa wannan mataki ya kara kawo cikas ga warware bukatun da ke gaban kotun farko da kuma sauraron ainihin shari’ar.
– A ranar 30 ga Afrilu, 2026, a shari’ar SC/CV/180/2026, mai taken Senator David Mark v. Hon. Nafiu Bala Gombe & 4 Ors., Kotun Koli ta tabbatar da umarnin mayar da bangarorin zuwa kotun farko domin sauraron karar.
Kotun Koli ta ce:
“…An tabbatar da umarnin da kotun da ke kasa ta bayar na mayar da bangarorin zuwa kotun farko domin ta saurari dukkan bukatun da ke jiran yanke hukunci a cikin karar da wanda ake kara na farko ya shigar.”
8 ga Mayu zuwa 5 ga Nuwamba, 2026: Komawa kotun farko
– A ranar 8 ga Mayu, 2026, kotun farko karkashin jagorancin Mai Shari’a Emeka Nwite ta sake zama. A lokacin ne wadanda ake kara suka nuna damuwa cewa har yanzu ba su samu sahihin kwafin hukuncin Kotun Koli da aka tabbatar da shi ba (Certified True Copy), inda suka nemi a dage shari’ar ba tare da sanya ranar komawa ba (sine die). Kotun ta amince da bukatar, ta dage shari’ar har sai an samu kwafin hukuncin da aka tabbatar.
– A ranar 19 ga Mayu, 2026, Alkalin Alkalan babbar kotun tarayya, bisa ikon gudanarwa da yake da shi, ya sake tura karar zuwa gaban Mai Shari’a Peter O. Lifu domin gaggauta sauraron ta. Wannan mataki ya biyo bayan shawarar da Majalisar Kula da Harkokin Shari’a ta Kasa (NJC) ta bayar na daga darajar Mai Shari’a Emeka Nwite zuwa Kotun Daukaka Kara, lamarin da ka iya hana shi ci gaba da sauraron shari’ar saboda ya daina samun hurumin yin hakan (functus officio).
– Kafin zaman farko na Mai Shari’a Peter O. Lifu, wadanda ake kara sun shigar da kusan bukatu 23 daban-daban, ciki har da bukatar alkali ya janye daga shari’ar, dakatar da sauraron ta, shigar da wasu bangarori cikin karar, neman amsoshin tambayoyi a rubuce (interrogatories), neman gabatar da wasu takardu (discovery) da kuma bukatar kotu ta gabatar da batutuwan doka domin samun fassara (case stated). An bayyana cewa wadannan bukatu na da nufin kawo cikas ga sauraron ainihin shari’ar.
– A ranar 30 ga Yuni, 2026, duk da kokarin wadanda ake kara na ganin an sake dage shari’ar, kotun ta ci gaba da sauraron bukatu 23 da ke gabanta. Dukkan wadanda ake kara biyar sun gabatar da bukatunsu, yayin da wanda ya shigar da karar ya amince da martanin da ya gabatar a kansu. Kotun ta sanya ranar 7 ga Yuli, 2026 domin yanke hukunci kan bukatun.
– A ranar 7 ga Yuli, 2026, kotun ta yanke hukuncin yin watsi da bukatun. Dangane da bukatun wanda ake kara na biyu na ranar 3 da 8 ga Yuni, kotun ta bukaci a gabatar mata da hujjoji kan neman amsoshin tambayoyi a rubuce da neman gabatar da wasu takardu a shari’ar da aka fara ta hanyar originating summons.
Haka kuma, ta nemi a fayyace yadda ka’idar case stated za ta shafi bukatun da aka gabatar, da kuma ko akwai wasu batutuwan doka masu sarkakiya da ke bukatar amfani da wannan ka’ida.
Kotun ta umurci wanda ya shigar da karar da wanda ake kara na biyu kadai da su gabatar da rubutattun hujjojinsu, wadanda ba za su wuce shafuka biyu kowannensu ba, cikin sa’o’i 48.
– A ranar 24 ga Yuli, 2026, kotun ta sake yanke hukuncin yin watsi da bukatun neman amsoshin tambayoyi a rubuce, gabatar da wasu takardu da kuma neman gabatar da batutuwan doka domin samun fassara. Daga nan aka dage shari’ar domin sauraron ainihin karar.
– A ranar 28 ga Satumba, 2026, wanda ya shigar da karar ya kasance a shirye domin ci gaba da sauraron shari’ar, amma wadanda ake kara sun dage sai an sake dage ta ba tare da sanya ranar komawa ba. Sun bayar da dalilin cewa sun shigar da bukatar dakatar da shari’ar a Kotun Daukaka Kara.
Wanda ya shigar da karar ya yi adawa da dage shari’ar ba tare da sanya ranar komawa ba, yana mai cewa babu sanarwar daukaka kara da za ta ba da ingantaccen dalilin dakatar da shari’ar. Ya kuma ce ci gaba da jinkirta ta zai saba wa umarnin Kotun Koli na gaggauta sauraron karar.
Kotun ta sanya ranar 5 ga Oktoba, 2026 domin yanke hukunci kan bukatar dage shari’ar ko kuma fara sauraron ainihin karar.
– A ranar 5 ga Oktoba, 2026, kotun ta yi watsi da bukatar dage shari’ar ba tare da sanya ranar komawa ba, sannan ta ci gaba da sauraron ainihin karar.
5 ga Nuwamba, 2026: Hukunci da sakamakon shari’ar
Kotun ta amince da bukatun da wanda ya shigar da karar ya gabatar. Musamman, ta yanke hukuncin cewa:
– INEC ba za ta amince da taron NEC karo na 99 na ADC ba, saboda an gudanar da shi ne ba tare da bin tanade-tanaden dokar zabe ba.
– INEC za ta amince da Nafiu Bala a matsayin kadai mamban NEC na ADC da aka amince da shi.
– Sanata David Mark (wanda ake kara na biyu) da Ogbeni Rauf Aregbesola (wanda ake kara na uku) ba su da hurumin ci gaba da bayyana kansu a matsayin mambobin ADC.
– An soke tarurruka, shawarwari da dukkan kudurorin da kwamitin gudanarwa na kasa (NWC) ya cimma karkashin ikonsu.
